Sterrenbeelden

Uit Astrowiki
Ga naar: navigatie, zoeken

Sterrenbeelden vormen zoals het woord zegt een beeld of figuur van sterren. Hoe deze zijn ontstaan en waar de namen vandaan komen kun je lezen in het artikel over de historie van sterrenbeelden.

Algemeen[bewerken]

Op dit moment zijn er 88 sterrenbeelden ingedeeld. Sommige bestaan al sinds de Egyptenaren, anderen zijn van recentere oorsprong. De grenzen van de sterrenbeelden zijn in 1930 door de Internationale Astronomische Unie vastgelegd op voorstel van E. Delporte. Afhankelijk van de positie op de aardbol kun je meer of minder sterrenbeelden zien. Naarmate het jaar vordert verschuift de hemel telkens een stukje naar van Oost naar West. Elke avond wordt hierdoor een klein stukje 'nieuwe' hemel zichtbaar. Als je maar lang genoeg wacht heb je na 1 jaar alle sterrenbeelden gezien die zichtbaar zijn op jouw locatie. Omdat wij een redelijk noordelijke locatie op de aardbol hebben, zien wij slechts een deel van alle sterrenbeelden. Hieronder een lijst van alle zichtbare sterrenbeelden vanuit Nederland (sommige zijn slechts gedeeltelijk zichtbaar of zelfs helemaal niet voor inwoners van de Waddeneilanden).

Latijnse namen van sterrenbeelden[bewerken]

Sterrenbeelden zichtbaar in Nederland
Afkorting Sterrenbeeld Genitief Afkorting Sterrenbeeld Genitief
And Andromeda Andromedae Hya Hydra Hydrae
Aqr Aquarius Aquarii Lac Lacerta Lacertae
Aql Aquila Aquilae Leo Leo Leonis
Ari Aries Arietis LMi Leo Minor Leo Minoris
Aur Auriga Aurigae Lep Lepus Leporis
Boo Bootes Bootis Lib Libra Librae
Cam Camelopardalis Camelopardalis Lyn Lynx Lyncis
Cnc Cancer Cancri Lyr Lyra Lyrae
CVn Canes Venatici Canes Venaticorum Mon Monoceros Monocerotis
CMa Canis Maior Canis Maioris Oph Ophiuchus Ophiuchi
CMi Canis Minor Canis Minoris Ori Orion Orionis
Cap Capricornus Capricorni Peg Pegasus Pegasi
Cas Cassiopeia Cassiopeiae Per Perseus Persei
Cen Centaurus Centauri Psc Pisces Piscium
Cep Cepheus Cephei Pup Puppis Puppis
Cet Cetus Ceti Sge Sagitta Sagittae
Com Coma Berenices Comae Berenices Sgr Sagittarius Sagittarii
CrB Corona Borealis Coronae Borealis Sco Scorpius Scorpii
Crv Corvus Corvi Sct Scutum Scuti
Crt Crater Crateris Ser Serpens Serpenti
Cyg Cygnus Cygni Sex Sextans Sextantis
Del Delphinus Dephini Tau Taurus Tauri
Dra Draco Draconis Tri Triangulum Trianguli
Equ Equuleus Equulei UMa Ursa Maior Ursa Maioris
Eri Eridanus Eridani UMi Ursa Minor Ursa Minoris
For Fornax Fornacis Vir Virgo Virginis
Gem Gemini Geminorum Vul Vulpecula Vulpeculae
Her Hercules Herculis

N.B. De sterrenbeelden Sculptor, Piscis Austrinus, Microscopium, Columba, Pyxis, Antlia, Lupus en Caelum komen in Nederland afhankelijk van de breedtegraad in meerdere of mindere mate boven de horizon maar bevatten geen Messier objecten en met uitzondering van Fomalhaut in de Zuidervis geen heldere sterren. Vaak zijn de hoofdsterren van de sterrenbeelden niet eens waarneembaar en maakt hun lage stand en de lange weg die het sterlicht door de atmosfeer moet afleggen de sterrenbeelden vrijwel onzichtbaar, zeker in de aanwezigheid van enige lichtvervuiling, hoe gering ook. Daarom zijn deze niet opgenomen in de lijst.

Sterrenbeelden leren[bewerken]

Waar moet je nu beginnen als je de hemel pas leert kennen? Welke objecten zijn makkelijk te herkennen en welke niet? Welke sterrenbeelden kun je het beste gebruiken om je per seizoen te oriënteren? Hier vind je een poging tot een introductie tot sterrenbeelden.

Algemene richtingaanwijzers[bewerken]

  • De steelpan, Grote Beer

Dit is waarschijnlijk samen met Orion een van de bekendste sterrenbeelden. In tegenstelling tot Orion is de Grote Beer in Nederland altijd (grotendeels) zichtbaar. Het is ook een van de weinige sterrenbeelden waarvan alle hoofdsterren een vergelijkbare helderheid hebben. Hierdoor is de figuur extreem makkelijk herkenbaar. Het sterrenbeeld heeft inderdaad wat weg van een steelpan. Als je de afstand tussen de 2 rechtersterren van de pan 5 maal verlengt kom je uit bij de poolster. Makkelijk te vinden sterrenbeelden aan de hand van de Grote Beer zijn: Draco, Lynx, Canes Venatici, Bootes, Ursa Minor

  • Cassiopeia

Is makkelijk herkenbaar als een W(en in sommige maanden een M, het sterrenbeeld staat dan op zijn kop). Het sterrenbeeld staat ongeveer tegenover de Grote Beer aan de andere kant van de Poolster en is ook het hele jaar door zichtbaar. Vanuit Cassiopeia kom je snel in: Camelopardalis, Lacerta, Cepheus, Andromeda

  • Zomerdriehoek

De Zomerdriehoek is een driehoek van 3 heldere sterren uit 3 makkelijk te herkennen sterrenbeelden. Namelijk: Vega, Deneb en Altair uit respectievelijk Lyra, Cygnus en Aquila. Als deze 3 sterren hoog aan de hemel te zien zijn is het zomer, vandaar de naam. Vanuit deze sterrenbeelden kun je makkelijk Delphinus, Sagitta, Equuleus, Hercules, Lacerta, Ophiuchus, Scutum, Sagittarius en Capricornus vinden.

  • Herfstvierkant

Met het herfstvierkant wordt het sterrenbeeld Pegasus bedoeld. Het is heel makkelijk te herkennen door de 4 sterren van gelijke helderheid die een vrijwel perfect vierkant vormen. Vanuit Pegasus vind je makkelijk je weg naar Pisces, Aquarius, Aries, Triangulum, Andromeda en Perseus

  • Winterdriehoek

De winterdriehoek bestaat uit de 3 heldere en hoofdsterren van hun betreffende sterrenbeeld. Het gaat om de sterren Procyon uit Canis Minor, Betelgeuse uit Orion en Sirius uit Canis Maior. De laatste is niet te missen vanwege zijn helderheid. Als je ook nog Rigel meeneemt, de ster rechtsonder uit Orion dan kun je een vierkant maken en spreken van een Wintervierkant. Deze sterren zijn vooral in de wintermaanden goed te zien en staan dan in het zuiden, maar niet zo heel hoog aan de hemel. Vanuit deze driehoek kun je makkelijk de sterrenbeelden Monoceros, Cancer, Gemini, Taurus, Eridanus, Canis Maior, Canis Minor, Lepus en Auriga vinden.

Goed herkenbare sterrenbeelden per jaargetijde[bewerken]

Lente[bewerken]
Zomer[bewerken]
Herfst[bewerken]
Winter[bewerken]

Sternamen[bewerken]

Net als de sterrenbeelden zelf komen veel namen van sterren uit de mythologie en het verhaal waarin de figuur een rol speelde. Deze benamingen zullen niet behandeld worden. Er zijn namelijk nog meer benamingen voor sterren in sterrenbeelden.

Griekse letters[bewerken]

Johannes Bayer rangschikte sterren op basis van hun helderheid. Hij gebruikte hiervoor de volgorde van de kleine letters van het griekse alfabet. De helderste ster kreeg de benaming α, de een na helderste β, daarna γ etc. Helaas was hij niet heel goed in het schatten van helderheid en er zijn nogal wat sterren die een verkeerde helderheidsvolgorde gekregen hebben. Een bekend voorbeeld is α Orionis, Betelgeuze, die eigenlijk β Orionis had moeten zijn, want Rigel (nu β Orionis) is eigenlijk de helderste ster van Orion.

Flamsteed nummers[bewerken]

Naarmate men betere instrumenten ontwikkelde en meer licht kon opvangen dan het menselijk oog kon zien werden meer sterren zichtbaar. Het probleem was dat het griekse alfabet niet meer genoeg letters had om al die 'nieuwe' sterren te benoemen. Er was dus een andere oplossing nodig. Zoals de naam al zegt stelde Flamsteed een catalogus op van sterren per sterrenbeeld, waarbij ze een nummer kregen afhankelijk van hun positie in het sterrenbeeld. Hij nummerde ze van rechts naar links (west naar oost, de volgorde waarin ze opkwamen).

Catalogusnamen[bewerken]

Aantal sterren per magnitude

Met het verbeteren van de techniek kon de mens ook steeds dieper het universum in kijken en steeds lichtzwakkere objecten waarnemen. Omdat er waarschijnlijk altijd nieuwe sterren zichtbaar zouden worden was het niet meer zinnig om sterren te blijven nummeren op basis van hun locatie in het sterrenbeeld. Dit zou betekenen dat telkens als er nieuwe sterren 'ontdekt' waren de hele ordening weer omgegooid moest worden. De oude catalogi werden dus met rust gelaten en bestaande en nieuwe sterren werden opgenomen in een nieuwe catalogus. Zo is er bijvoorbeeld een Hipparcos catalogus waarin alle sterren die ontdekt zijn door de Hipparcos satelliet, die in 1990 gelanceerd is geworden, nummers hebben gekregen. Een andere beroemde catalogus is de Hubbe Guide Star Catalogus. Zoals de naam zegt is dit een catalogus die door de Hubble telescoop werd gebruikt om objecten te vinden. Deze catalogus bevat ongeveer 19 miljoen sterren. De catalogi werden ook telkens maar groter. Naarmate de grens van zwakste objecten verschoof werden ook meer sterren zichtbaar. Dit is te beschrijven als een logaritmische functie, zoals te zien is in de figuur.

Helderheidsaanduiding[bewerken]

Misschien een beetje verwarrend, maar soms worden de nummers die de helderheid van een ster aangeven op sterkaarten gebruikt. Om te voorkomen dat de . van de magnitude (bijv. 4.5) verward wordt met een puntje van een ster wordt dit puntje weggelaten. De ster wordt dan aangeduid als 45. Het hangt dus een beetje van de sterkaart af, of het gaat om het Flamsteednummer, of de magnitude. Uiteraard worden ze nooit door elkaar gebruikt, dat is niet te volgen.

Praktisch gebruik[bewerken]

Al die verschillende catalogi maakt het benoemen van sterren niet makkelijker. Veel sterren hebben in meer dan 10 catalogi een naam of nummer. Het is dan ook gebruikelijk om de allerfelste en bekende sterren bij hun mythische naam te noemen. Daarna worden de griekse namen voor zover deze zijn toegekend gebruikt en daarna flamsteed nummers. Het is wel opmerkelijk dat de mythische namen een onderdeel van de sterrenkunde vormt waar veel amateur-astronomen tekortschieten. Vaak komt men niet verder dan de α ster van het sterrenbeeld, soms kent men β ook nog, maar daarna houdt het vaak op.

Hipparcos of andere cataloginummers worden alleen gebruikt als het om een heel specifiek gedeelte van de sterrenhemel gaat(bijvoorbeeld: was dat nu een maantje of een ster naast saturnus gisteren, het was een ster: HP55599), en zul je in de meeste steratlassen niet tegenkomen. Al die nummers zeggen sowieso erg weinig en spreken in tegenstelling tot de mythische namen niet tot de verbeelding.

Afstand van de sterren[bewerken]

'De sterrenbeelden' gezien vanaf Deneb(voorgrond)

Niet heel belangrijk voor ons, maar wel leuk om te weten, is dat de sterren in een sterrenbeeld niet altijd aan elkaar gerelateerd zijn. Ze staan vanaf onze aarde gezien toevallig zo bij elkaar. Dat er ooit een figuur in gezien is verandert niks aan hun onderlinge positie. Het is dus mogelijk dat de sterren in het sterrenbeeld helemaal niet bij elkaar in de buurt liggen. De afbeelding hiernaast toont dit mooi aan. Als we ons gezichtspunt verschuiven naar de ster Deneb, zo'n 1600 lichtjaar vanaf de aarde, dan lijken de sterrenbeeldlijnen een totaal onregelmatige 'bol' te vormen waarvan de punten zich vooral concentreren rondom de zon.

Omdat sterrenbeelden voornamelijk bestaan uit heldere sterren die met het blote oog makkelijk te zien zijn ligt de nadruk op sterren uit onze omgeving. Hoe verder een ster weg staat, des te zwakker deze aan het firmament lijkt. Er zijn echter ook een paar sterren die helemaal niet dicht bij ons in de buurt staan:

Top 5 verste sterrenbeeldsterren[bewerken]

  1. α Camelopardalis (+/- 7000ly)
  2. ζ 1 Scorpii (+/- 5700ly, de verre uitloper naar links op de afbeelding)
  3. χ2 Orionis (+/- 3400ly)
  4. η Canis Maioris (Aludra) (+/-3200ly)
  5. α Cygni (Deneb) (+/- 1500-2600ly)

Vanwege de verre afstanden en soms storende gaswolken tussen de ster en onze planeet zijn de afstandsschattingen niet heel nauwkeurig. Deze lijst kan daarom niet als absolute referentie gebruikt worden.

Omdat deze sterren vrij ver weg staan en toch tot een sterrenbeeld horen gaat het hier om erg heldere sterren waarvan de helderheid vele tienduizenden malen groter is dan die van de zon.

Veranderlijkheid van de sterrenbeelden[bewerken]

Omdat de sterren in sterrenbeelden niet per se iets met elkaar te doen hebben anders dan dat ze tot een door ons denkbeeldige verzonnen figuur horen, kunnen sterrenbeelden in de loop der tijd veranderen. Afhankelijk van hoe ver de sterren van ons afstaan, en hoe snel ze bewegen en in welke richting is het mogelijk dat een sterrenbeeld in een mensenleven van vorm verandert. Deze verandering zal echter niet makkelijk op te merken zijn omdat de afstanden in het universum zo groot zijn en de afstand aan de hemel erg klein.

Sterren lijken nog op een andere manier te 'bewegen'. Door de beweging van de aarde om de zon lijken sterren dichterbij de zon zich gedurende het jaar meer te bewegen dan sterren die verderaf staan. Hetzelfde effect treedt op als je in de trein naar buiten kijkt. De bomen op de voorgrond bewegen in je gezichtsveld sneller dan de bomen verderweg. Aangezien wijzelf onze aarde niet kunnen sturen zoals we een trein kunnen sturen moeten het doen met de 2 uiterste punten van de aardomwenteling om de zon. Zo is men in de sterrenkunde tot de parsec gekomen. De afstand waarop een ster vanaf de zon moet staan om gedurende 1 omwenteling van de aarde om de zon 1 (boog)seconde aan de hemel te verschuiven. Deze afstand is 3.27 lichtjaar. Een boogseconde is 1/3600e graad, dus een zeer kleine afstand aan de hemel. Tel daar nog bij op dat alle sterren zich verder dan 1 parsec van de zon af bevinden, en je snapt dat de beweging van sterren aan de hemel door parallax zeer klein is. In vroeger tijden gebruikte men de parallax om de afstand tot sterren te meten, maar je moest dan voor elke ster een half jaar wachten tot je de volgende meting kon doen, en ook werden de hoeken bij verdere sterren zo klein dat de meetfout te groot werd. Sterren tot een paar 100 lichtjaar kunnen d.m.v. parallax gemeten worden maar tegenwoordig gebruikt men geavanceerdere instrumenten en meetmethoden.

Heldere sterrenbeeldsterren die dichtbij staan zijn onder andere α Centauri (Rigil Kent) 4.37ly (niet zichtbaar in NL), α Canis Maioris (Sirius) 8.6ly en α Canis Minoris (Procyon) 11.4ly.

Links[bewerken]

Uitgebreider artikel over oorsprong van sternamen

Bright star catalogus met zowel griekse, flamsteed en HD en SAO nummers

Bron van aantal sterren per magnitude

Lijst van dichtsbijzijnde sterren

RASC lijst van sterrenbeelden met waarneembare objecten TIP!