Beginner accessoire set

Uit Astrowiki
Ga naar: navigatie, zoeken

Inleiding[bewerken]

Je hebt een telescoop gekocht en dan? Wat heb je allemaal nodig om succesvol te kunnen waarnemen? Je kunt makkelijk veel geld uitgeven, maar waaraan besteed je je geld het best?

Veel beginners starten met een (tweedehands) elfje (114/900 newton telescoop) of telescoop met vergelijkbare opening. De lijst in dit artikel is dan ook toegespitst op gebruik met deze telescoop. Maar ook voor de 20cm f/6 dobson (het moderne elfje) is deze lijst m.i. prima. Als je de kijker voor een prikkie op de kop hebt weten tikken dan zijn de accessoires er meestal ook naar. Soms kan het ook voorkomen dat de zoeker en de oculairen die je bij je (nieuwe, ja zelfs een nieuwe) telescoop krijgt waardeloos zijn. Het is daarom belangrijk om er zeker van te zijn dat de accessoires bruikbaar zijn en je de hobby niet door teleurstelling vroegtijdig afschrijft. In dit artikel krijg je een goed beeld van wat als minimaal bruikbaar wordt beschouwd (en ook wat onbruikbaar is). Dit artikel legt de nadruk op accessoires met een uitstekende prijs/prestatie-verhouding. Zo kun je er zeker van zijn dat je niet beperkt zult worden door de accessoires of je portemonnee. Heb je wat meer geld te besteden dan is er het Accessoires voor een 8" tot 12" dobson artikel. De producten in dat artikel bieden nog meer kwaliteit maar er zal ook dieper in de buidel getast moeten worden en de accessoires zijn minder breed inzetbaar.

Als je je accessoires eenmaal op orde hebt is een Waarneemstek erg belangrijk. Het is niet het onderwerp van dit artikel, maar zonder geschikte stek is waarnemen erg lastig. Als je de mogelijkheid hebt te reizen met je telescoop doe dit dan. Heb je deze mogelijkheid niet, zoek (of maak) een plekje uit het zicht van straatlantaarns, zodat je ogen goed aan het donker kunnen wennen. Voor de maan en planeten hoeft het niet helemaal donker te zijn, maar direct licht is ook dan funest.

Doe daarom eerst ervaring op met je kijker zodat je weet waar je interesses liggen. Vaak koopt men iets wat handig lijkt in het gebruik maar blijkt na een aantal maanden dat de aankoop ergens ligt te verstoffen omdat het een te specifieke aankoop was, voor een te specifiek doel. Het is daarom ook verstandig om te beginnen met accessoires die breed inzetbaar zijn. Hieronder valt een red dot finder, barlow en eventueel zoom/breedveld-oculair. Filters en hoge vergroting oculairen zijn al meer specifiek op 1 ding gericht en kunnen beter pas aangeschaft worden als je zeker weet dat dit is wat je vaak wilt gaan doen.

Waarneemset[bewerken]

Voordat je allerlei accessoires voor je telescoop koopt, zul je een aantal spulletjes bij elkaar moeten zoeken of improviseren.

  • Een zithulp. Je kunt natuurlijk met een gewone tuinstoel beginnen.
  • Een rood lampje waarmee je een sterrenkaart kunt lezen zonder dat je nachtzicht aangetast wordt. Een (niet te fel) fietsachterlicht doet het prima.
  • Een sterrenkaart of atlas. Begin met de sterrenkaart van hemel.waarnemen.com of met de gratis magnitude 7 printbare atlas. De Star Hopping Guide to the Messier Marathon van Rob Hawley (zoek onder Star Hopping Guide in PDF) heeft prima zoekkaartjes voor de beginner. Nadat je de printbare zoekkaartjes en/of gratis sterrenatlas onder de knie hebt kun je later bekijken welke atlas het beste bij jouw interesses en telescoopgebruik past.

Oculairs[bewerken]

Veel redelijke en goede telescopen worden geleverd met waardeloze oculairs. Door hierin te investeren kun je veel meer halen uit je telescoop. Het is echter ook heel makkelijk om veel geld uit te geven. Dit advies is gebaseerd op een hoge prijs/prestatie verhouding binnen een beperkt budget.

Oculairmaat[bewerken]

Meet eerst de diameter van de insteekhuls van je oculairs: Vroeger werd de maat 0.965" gebruikt (24.5mm). Tegenwoordig is 1.25" (31.75mm) standaard. Vaak zijn 0.965" oculairs van bedroevende kwaliteit. Investeren in 0.965" oculairs is zonde van het geld want alle moderne telescopen hebben 1.25" focussers. De focusser (of hele telescoop) vervangen voor een 1.25" exemplaar (tweedehands) is dan de beste optie.

Startset[bewerken]

Voor de meeste telescopen is een set van twee oculairs en een 2x barlow een prima start. Een 2x barlow verdubbelt de brandpuntsafstand van je telescoop waardoor de vergroting ook verdubbelt. Je hebt dan voor elk oculair twee verschillende vergrotingen met/zonder barlow. Door twee oculairs handig te kiezen kun je een goede set samenstellen met vier bruikbare vergrotingen.

Voor het elfje (en andere telescopen met brandpuntsafstand tussen 800 en 1200 mm) is een 25mm en 9mm oculair en 2x barlow een goede keuze. Samen met de 2x barlow heb je dan effectief 25, 12.5, 9 en 4.5mm oculairs. Dit levert vergrotingen van 900/25 = 36x, 72x, 100x en 200x.

Oculairkeuze[bewerken]

Er zijn veel Soorten Oculairs. Voor oculairs zijn twee eigenschappen voor beginners vaak als eerste van belang: De oogafstand en het beeldveld van het oculair.

Oogafstand[bewerken]

Vooral de oogafstand (eye-relief) kan voor oculairs met korte brandpuntafstand beperkt zijn, dit is vooral oncomfortabel, maar hoeft geen probleem te zijn. Toch kan een investering juist op dit vlak de moeite waard zijn. Waarneemcomfort betekent dat je meer zult zien en meer voldoening beleeft.

Oogafstand is voor veel eenvoudige oculairs evenredig met de brandpuntafstand van het oculair. Een 25mm plossl/kellner heeft vaak een prettige inkijk, bij een 10mm oculair is het vaak al oncomfortabel weinig.

Beeldveld[bewerken]

Bij een telescoop worden vaak kellners en plossl oculairs geleverd met een beperkt beeldveld (van 40 tot 55 graden). In een elfje levert een 25mm plossl een vergroting van 36x. Dit oculair heeft een schijnbaar beeldveld van 53 graden, dit betekent dat (53/36 = 1.47) ongeveer anderhalve graad van de hemel te zien is door het oculair.

Breedveldoculairs komen ruwweg in twee smaken met een schijnbaar beeldveld tot 70 graden en 80 graden en meer. Meestal krijg je er dan ook een prettige inkijk en oogafstand bij. Door het grotere beeldveld blijft een object langer in beeld, en kun je meer zien met dezelfde vergroting(of meer vergroten en hetzelfde zien, wat meestal nog beter is).

De eerste groep breedbeeldoculairen is al vanaf zo'n 40 euro verkrijgbaar. Je zult het dan wel met brandpuntlengten vanaf 10mm en kleiner moeten doen. Hogere brandpuntlengten tonen een groter deel van de hemel en moeten daardoor beter gecorrigeerd worden. Ze worden buitenproportioneel duurder naarmate de brandpuntlengte toeneemt(of de kwaliteit wordt buitenproportioneel slechter als de prijs niet duurder wordt).

Oculairen van 80 graden bieden een ongekende ervaring maar leiden ook geheid tot ruzie met de echtgenoot en als die er niet is, ruzie met de financiële reserves van de amateur astronoom. Zorg er wel voor dat je dit oculair eerst bij iemand anders uitprobeert voordat je tot aanschaf overgaat. De verhalen zijn allemaal mooi, maar er zijn ook mensen die het spacewalk gevoel niet waarderen. Of de exorbitante meerprijs de moeite waard is moet iedereen voor zichzelf bepalen maar door deze prijs valt het oculair eigenlijk buiten het bereik van de gemiddelde beginner.

Advies[bewerken]

Een paar veel gebruikte betaalbare oculairs zijn:

Oculairen tot 55 graden beeldveld[bewerken]
  • Een willekeurige 25mm super plössl. 30 euro nieuw, 10 euro tweedehands. Vaak zitten ze bij de telescoop en voldoen prima. Bij mijn elfje zat een 25mm kellner (SMA 25) ook deze voldoet prima. De 32mm plössl geeft het grootst mogelijke beeldveld van een 1.25" goedkoop oculair. De 40mm variant geeft geen groter beeldveld ook al is de vergroting lager. Goedkoper kan ook nog: je kunt het dan bij de gewone plössls houden. Deze zijn niet helemaal gecoat en verstrooien het licht iets meer dan de super plössls, maar zijn ook bijna de helft goedkoper.
  • Het TS zoomoculair (7-21mm)] is met 38 euro ongeveer de prijs van 2 plössls. Vergeleken met andere verkrijgbare zoomoculairen is dit oculair zeer goedkoop en de gebruikservaringen zijn ook zeer positief. De prijs/kwaliteit-verhouding is ongekend, maar je doet ook wel een kleine concessie. Het oculair biedt een beeldveld van zo'n 45 graden op de 21mm stand wat een beetje krap kan aanvoelen. Naarmate je inzoomt wordt het beeldveld echter steeds groter om te eindigen bij 55 graden op de 7mm stand, wat hetzelfde is als een standaard plössl. De zoomfunctionaliteit zorgt er eigenlijk voor dat je oneindig veel oculairen in 1 hebt binnen het bereik van 7-21mm. Vaak gebruik je de laagste vergroting toch alleen maar om een object te zoeken. Met dit oculair hoef je dan niet telkens te wisselen tussen oculairen en het grootste voordeel is dat je precies de juiste vergroting voor een bepaald object kunt kiezen en niet met een barlow en losse oculairen in de weer hoeft. Uiteraard kun je het zoomoculair ook nog in een barlow stoppen als je dat wilt. Je krijgt dan een 10.5-3.5 zoom oculair. Heb je meteen een hele complete verzameling. Het klinkt allemaal prima en dat is het ook voor de prijs, maar je moet alleen niet teveel voorstellen van een oculair dat een paar euro duurder is dan een gewone plössl.
Oculairen tot 70 graden beeldveld[bewerken]
  • TS HR Planetary. De 6mm versie is zeer geschikt voor een elfje (vergroting dan 150x). Het is een kloon van de Burgess TMB Planetary. Goedkoop, fijne oogafstand. De 9mm versie kan ook in plaats van de 9mm TS SWM worden aangeschaft. Of de HR Planetary in dat geval zijn meerprijs waard is durf ik niet met zekerheid te zeggen.
  • 9mm TS SWM ook bekend als Orion Expanse, Skywatcher ultrawide. Dit zijn allemaal dezelfde oculairs met andere (merk)namen. 49 euro. 9mm schijnt de beste uit de serie te zijn en past prima in de 25/9/2x set. Vermijd de 20 en 15 variant van de oculairreeks als de pest. Deze zijn niet bruikbaar in snelle telescopen, hoewel ze het in een elfje waarschijnlijk nog wel redelijk doen. De 6mm variant kun je eventueel als uitbreiding kiezen maar er zijn betere keuzes voor hoge vergroting oculairen.
  • Baader Hyperion oculairs worden vaak genoemd als betaalbare breedveld oculairs in het wat duurdere segment (110 euro/stuk). Ze zijn in principe prima geschikt voor een elfje, maar mogelijk te zwaar voor het contragewicht van de montering. Er is dan een extra contragewicht nodig om de telescoop in balans te houden. We laten ze hier verder buiten beschouwing.

Forumlid sixela heeft (enige tijd geleden) zijn ervaringen met high end oculairs gepost.

Barlow[bewerken]

  • De GSO Barlow van TS. Deze barlow is van voldoende kwaliteit en niet duur met een prijs van 30 euro. Als beginner is de TS GSO Barlow m.i. een uitstekende keuze.
  • De Orion Shorty Plus is weer een stapje beter. Deze heeft minder kleurfouten en presteert een stuk beter dan de GSO, maar niet zo heel veel minder dan de televue. Voor zo'n 65 euro kun je deze barlow in de VS op de kop tikken, bij TS betaal je rond de 80 euro. Voor hoge vergroting planeetwaarnemingen een must.
  • De Televue 1.25 2x barlow is zonder twijfel de beste barlow die je kunt kopen. Voor net geen 100 euro koop je een barlow voor het leven. Televue heeft ook nog een powermate. Deze is superieur, maar heeft ook een 2x zo hoge prijs en valt hierdoor buiten het bereik voor de beginner.

Aankoop[bewerken]

In dit artikel wordt naar de webshop van Teleskop Service (TS) gelinkt. Op het moment van schrijven bieden ze lage prijzen en goede service. Dat kan natuurlijk veranderen, dus goed zoeken! En net als voor de aanschaf van een telescoop geldt: Koop tweedehands, als iets dan niet bevalt kun je het vaak zonder (veel) verlies weer doorverkopen.

Zoeker[bewerken]

Tweedehands (en goedkope) telescopen hebben vaak het nadeel dat ze uitgevoerd zijn met een waardeloze 5x20 of moeilijk bruikbare 6x30 zoeker. De 5x20 zoekers hebben vaak zulke slechte lenzen dat je gewoon niks ziet en in een 6x30 zoeker zie je in de achtertuin vaak te weinig sterren. Op een goed donkere plek is een 6x30 wel goed bruikbaar maar het omgekeerde en gespiegelde beeld kan een hoop problemen opleveren voor een beginner. Dit went echter redelijk snel en naderhand weet je niet meer beter.

  • Een Red Dot Finder (RDF) kan het zoeken vergemakkelijken. Dit komt doordat de Red Dot Finder een niet vergrotende lens heeft waarop in oneindig een rood puntje wordt geprojecteerd. Je kijkt met twee ogen open langs de buis door de RDF en ziet dan op de sterren een rood puntje geprojecteerd. Op een echt donkere plek is een RDF ruim voldoende.
  • Right-Angle Zoeker (9x50). In een lichtvervuilde omgeving heb je nog steeds een goede zoeker nodig om vanaf een (met de RDF gevonden) blote-oog ster verder te star-hoppen. Als je toch een nieuwe zoeker gaat kopen, koop dan eentje met rechtopstaand beeld. Vanaf 50 euro heb je er al een die goed bruikbaar is. Voor iets meer geld heb je een zoeker die van rand tot rand scherp beeld geeft. Ikzelf heb een RDF op een 9x50 RACI (90 graden rechtopstaand beeld) zoeker gemonteerd. Dat is goed te doen, vanwege het lage gewicht van de RDF. Door het prisma dat het licht spiegelt heb je ook nog eens een makkelijker toegang tot de zoeker. Het rechtopstaande beeld helpt bij het zoeken omdat rechts en omhoog op de zoekkaart ook rechts en omhoog in de zoeker is. Zodra je door de telescoop gaat kijken draait alles wel weer om. Het kan dus enige gewenning eisen, helemaal als je eerst een dovetail zoeker gewend was met omgekeerd beeld.

Pas op: Het monteren van een grote zoeker (9x50) kan zorgen voor balansproblemen vanwege het grote gewicht van zo'n zoeker t.o.v. een plastic 5x20 zoekertje. Extra lood of balansgewichten zijn dan nodig. Beter nog een duurdere montering.

Collimatie gereedschap[bewerken]

Newton kijkers moeten gecollimeerd worden, d.w.z. de spiegels worden uitgelijnd. Lees vooral eerst het collimatie artikel van sixela: Collimeren van een Newtontelescoop, d.w.z. uitlijnen van de spiegels, de beknopte eenvoudige handleiding van wim.v voor het collimeren met een kijkbuis, kruisdraad en cheshire Cheshire/kijkbuis_combinatie en de website van Jan van Gastel.

Je hebt in ieder geval gereedschap nodig voor twee collimatie stappen:

  • Richten van de vangspiegel. Dit hoeft niet vaak te gebeuren, maar het is verstandig het voor elke sessie te controleren.
  • Richten van de hoofdspiegel. Dit moet voor elke waarneemsessie.

Het richten van de hoofdspiegel is het belangrijkst en gelukkig niet moeilijk. Als gereedschap is alleen een collimatiekapje nodig. Als een kapje niet bij de telescoop is meegeleverd zijn ze eenvoudig zelf te maken; Snij de bodem uit een filmroldoosje en boor een gaatje van 2mm in de deksel. Voor het beste effect kan de binnenkant van de deksel reflecterend gemaakt worden met wit papier of aluminiumfolie.

Voor het richten van de vangspiegel volstaat bij een elfje het collimatiekapje. Als de focusser een stuk uitgeschoven wordt dient deze als een soort kijkbuis. Een kijkbuis is ook eenvoudig zelf te maken van een stuk PVC buis en dop. Er is zelfs 1.25" WC pvc buis te koop!

Een lasercollimator of een cheshire zijn niet nodig voor elfjes en andere kleine newtons. Voor het richten van de vangspiegel is een lasercollimator erg handig, maar goedkope lasercollimators zijn vaak zelf niet goed uitgelijnd. Ik gebruik zelf een laser in combinatie met een barlow voor een 20cm newton waarbij ik niet tegelijkertijd door het collimatiekapje kan kijken en de collimatiebouten kan verstellen, maar voor een elfje is dit helemaal niet nodig.

Overigens is een lasercollimator ook zelf te maken: Lasercollimator_van_een_goedkope_sleutelhanger-laser.

Meer lezen[bewerken]

Het boek Star Ware van Phil Harrington is een uitstekende beginnersgids voor de aankoop van telescopen en accessoires.

Tom Kooij, mei 2009. Aanvullingen toegestaan en welkom!